گرایش به آموختن بیش از یک زبان در سراسر جهان طی یک قرن گذشته رو به افزایش بوده است۔ در پاکستان، هر فرد علاوه بر زبان مادریِ خود، با زبان دینی و زبان قرآن کریم، یعنی عربی، آشنایی دارد و همهٔ افراد تحصیلکرده در تمام استانها و در سراسر کشور، با زبان ملی، یعنی اردو، نیز آشنا هستند۔ کسانی که میخواهند با تاریخ و میراث فرهنگی و زبانیِ خویش آگاهی پیدا کنند، ناگزیر با زبان فارسی نیز آشنایند۔ مردم ایران میگویند پاکستانیها فارسی میدانند، اما خودشان نمیدانند که فارسی میدانند۔ سرود ملی پاکستان نیز به زبان فارسی است و در آن تنها یک واژهٔ «کا» از زبان اردو آمده که بهسادگی میتوان آن را با واژهٔ فارسی «را» جایگزین کرد۔
در شبهقارهٔ هند و پاکستان، طی چندین قرن، کودکان از همان آغاز با آثار فارسی چون گلستان، بوستان و کریما به شیوهٔ خوشنویسی آشنا میشدند و از همان ابتدا با کلام مولانا روم، حافظ شیرازی، شیخ سعدی، فردوسی، غالب، امیر خسرو و علامه اقبال انس میگرفتند۔ هرچند امروزه بهسبب گسترش تلفن همراه و اینترنت، ترجیحات کودکان و بزرگسالان دگرگون شده است، اما بیش از شصت درصد واژگان اردو ریشهٔ فارسی دارد؛ ازاینرو تا زمانی که با زبان فارسی آشنایی نداشته باشید، نمیتوانید به اردو تسلط کامل پیدا کنید۔
اخیراً رئیس دیوان عالی پاکستان، قاضی جواد اس۔ خواجه، رأیی تاریخی صادر کرد که بر اساس آن، زبان اردو باید فوراً در همهٔ ادارات دولتی رواج یابد؛ اما دوستداران زبان ملی شگفتزده و متحیرند که پس از صدور چنین حکم صریح و روشنی از سوی عالیترین مرجع قضایی کشور، اکنون از چه کسی باید پرسید که چرا حاکمان این حکم دیوان عالی را عملاً نمیپذیرند و چه نهادی مسئول اجرای آن است؟ در کشور ما، فرایند واژهسازی و اصطلاحپردازی برای اعطای جایگاه زبان اداری به اردو، از مدتها پیش در جریان بوده است۔ دانشگاه کراچی، کالج اردو، آکادمی اردو پاکستان، مقتدرهٔ قومی زبان، مجلس ترقی ادب، مؤسسهٔ فرهنگ اسلامی، هیئت علمی اردو، دائرةالمعارف اسلامی دانشگاه پنجاب، کالج دانشگاه خاور شناسی، ادارهٔ تألیف و ترجمه (دانشگاه پنجاب) و نیز گروه زبان و ادبیات فارسی و ایرانشناسی دانشگاه گورنمنت کالج، برای گسترش دامنهٔ زبان اردو، کارهای علمی بسیار ارزشمند و گستردهای انجام دادهاند۔
در این زمینه، پیشنهاد نگارنده آن است که هیئتی صاحباختیار از شخصیتهای علمی مسلط به اردو و انگلیسی، به ریاست یکی از قضات فعلی یا بازنشستهٔ دیوان عالی، تشکیل شود و مسئولیت تدوین برنامهٔ اجرایی برای اجرای حکم دیوان عالی در زمینهٔ نفاذ زبان اردو به این هیئت واگذار گردد تا هرچه زودتر بتوانیم از بردگی زبان انگلیسی رهایی یابیم۔ با رسمی شدن اردو بهعنوان زبان اداری، ذهنیت بردهوار بوروکراسی ما نیز دگرگون خواهد شد۔ اگرچه شصتوهشت سال از رهایی ما از استعمار انگلیس میگذرد، اما بهسبب ذهنیت بردهوار حاکمان و بوروکراسی، هنوز از نظر فکری آزاد نشدهایم۔
اکنون اندکی به جنبهٔ علمیِ ترویج و آموزش زبانهای شرقی میپردازیم؛ برای این منظور باید حتی پیش از تأسیس پاکستان، به جنگ آزادی ۱۸۵۷ و حتی پیشتر از آن، به دورههای میر تقی میر، غالب، ذوق، داغ دهلوی، مولانا محمد حسین آزاد، سرسید احمد خان، شبلی نعمانی، الطاف حسین حالی، دپتی نذیر احمد، اکبراللهآبادی، امیر خسرو دهلوی، خواجه نظامالدین اولیا و حضرت داتا گنجبخش بنگریم تا دریابیم زبانهای شرقی چگونه ترویج یافتند۔
نخستین شاعر اردو ولی دکنی بود؛ سپس مصحفی، میر تقی میر و خواجه میر درد گیسوان اردو را آراستند و غالب به آن جلوهای نو بخشید و رنگهای تازهای در آن دمید۔ زبان اردو در شمار زبانهای بزرگ جهان است و به گفتهٔ داغ دهلوی:
’’اردو هے جس کا نام همیں جانتے هیں داغؔ
سارے جهاں میں دھوم هماری زباں کی هے‘‘
(ای داغ! چیزی را که بنام اردو است، فقط ما میشناسیم۔ زبان ما در همه جای جهان شهرت پیدا کرده است.)
پس از ناکامی مسلمانان در جنگ آزادی ۱۸۵۷، کوهی از مصائب و آلام بر آنان، بهعنوان یک ملت، فرو ریخت۔ زبان فارسی که هزار سال در شبهقاره زبان رسمی و درباری بود، کنار گذاشته شد و زبان انگلیسی جای آن را گرفت۔ از این پس، مسلمانان شبهقاره برای تأمین معاش ناگزیر بودند بهجای فارسی یا اردو، با انگلیسی آشنا شوند۔ در چنین شرایطی، سرسید احمد خان و جنبش علیگره مسلمانان را به سوی آموختن انگلیسی سوق دادند تا از هندوها بسیار عقب نمانند۔ جامعهٔ هندو بهسبب زیرکی، فرصتطلبی و تجارت، پیشتر از مسلمانان پیشی گرفته بود و پس از تأسیس کنگرهٔ ملی هند، از نظر سیاسی نیز به انگلیسیها نزدیکتر شد۔ آنان نهتنها در فیزیک، شیمی، ریاضیات، آمار، اقتصاد، جانورشناسی و گیاهشناسی، بلکه در زبان انگلیسی نیز از مسلمانان جلوتر بودند و اکثریت عددی نیز داشتند۔
در این شرایط، شعرِ آغازشده از میر تقی میر، کلام صوفیانهٔ خواجه میر درد، اشعار غالب، ذوق، داغ و بهادرشاه ظفر، مسدس و مدّ و جزر اسلامِ الطاف حسین حالی، آثار بلندپایهای چون سیرتالنبیؐ و الفاروق از شبلی نعمانی، و نثر دلانگیز مولانا محمد حسین آزاد، دامنهٔ زبان اردو را غنا بخشید۔ از یکسو سرسید احمد خان مسلمانان را بهمنظور منافع خود به آموختن انگلیسی ترغیب کرد و از سوی دیگر، در گورنمنت کالج لاهور، در کنار آموزش بسیار باکیفیت زبان انگلیسی، استادانی چون مولانا محمد حسین آزاد به تدریس فارسی و اردو اشتغال داشتند۔
در شبهقاره، در کنار مدارس دینی که آموزش عربی و فارسی را بر عهده داشتند، در کالج دانشگاه خاور شناسی در لاهور، اسلامیه کالج پیشاور، اسلامیه کالج خیابان ریلوے لاهور، دیال سینگ کالج و دیگر مؤسسات، استادان برجسته و نامداری برای تدریس عربی، فارسی و اردو حضور داشتند۔ در کالج دانشگاه خاور شناسی، شخصیتهایی چون پروفسور محمود شیرانی به تدریس فارسی مشغول بودند و در دورههای مختلف، استادان، شاعران، منتقدان و پژوهشگران بیشماری در این حوزهها به خدمت آموزشی پرداختند؛ از جمله: دکتر سید عبدالله، دکتر عبادت بریلوی، پروفسور سید وزیرالحسن عابدی، دکتر محمد باقر، دکتر میاں عبدالشکور احسن، دکتر ظهورالدین احمد، پروفسور دکتر سید محمد اکرم شاه «اکرام»، پروفسور دکتر آفتاب اصغر، دکتر محمد بشیر و دیگران۔
در روزگار معاصر نیز استادانی چون پروفسور دکتر محمد سلیم مظهر، دکتر معین نظامی، پروفسور دکتر محمد اقبال شاهد، دکتر محمد ناصر، دکتر شعیب اطهر مسعود، دکتر نجم الرشید، دکتر فرید و دیگران خدمات ارزشمندی در آموزش و ترویج زبان و ادبیات فارسی ارائه میکنند۔
در بخش اردوِ کالج دانشگاه خاور شناسی نیز استادان نامداری چون پروفسور دکتر وحید قریشی، دکتر خواجه محمد ذکریا، دکتر سهیل احمد خان، دکتر تحسین فراقی، دکتر محمد فخرالحق نوری، دکتر محمد کامران، زاهد منیر عامر و دیگر استادان توانمند به تدریس اشتغال داشتهاند و دارند۔
در گورنمنت کالج لاهور، استادانی چون پروفسور صوفی غلام مصطفی تبسم، قاضی فضل حق (مرحوم)، پروفسور مرزا مقبول بیگ بدخشانی، پروفسور ایف۔ دی۔ رازی، دکتر ظهورالدین احمد، دکتر حامد خان حامد، دکتر آغا یمین خان، پروفسور ظهیر احمد صدیقی، خواجه عبدالحمید یزدانی، پروفسور رانا محمد سرور، پروفسور محمد انور خان ورائچ، پروفسور دکتر محمد اقبال ثاقب و دکتر بابر نسیم آسی و دیگران در بخش فارسی خدمات آموزشی گرانبهایی انجام دادهاند۔
در بخش اردوِ دانشگاه گورنمنت کالج نیز در دورههای مختلف استادانی چون پروفسور خواجه محمد سعید، پروفسور مرزا محمد منور، پروفسور مرزا ریاض، پروفسور مشکور حسین یاد، غلام الثقلین نقوی، دکتر سلیم اختر، پروفسور صابر لودهی، دکتر عطیه سید، پروفسور ارشاد حسین نقوی، دکتر سهیل احمد خان (مرحوم)، پروفسور دکتر معین الرحمان، فیصل عجمی، دکتر هارون قادر، دکتر خالد محمود سنجرانی، پروفسور صدیق اعوان، دکتر سعید مرتضیٰ زیدی (مرحوم)، سرفراز حسین قاضی، دکتر طاهر تونسوی، علی ظهیر منهاس، اعجاز احمد ارشد، دکتر سعید شبهه الحسن (مرحوم)، دکتر اختر میرتھی، پروفسور جعفر بلوچ، پروفسور سید معراج نیر زیدی (مرحوم)، پروفسور اصغر سلیم میر و دیگران خدمات آموزشی ارزندهای ارائه کردهاند۔
همچنین پروفسور گلزار بخاری، عباس نجمی و منیر لاهوری به بخش پنجابی دانشگاه گورنمنت کالج لاهور وابسته بودهاند۔ در کالج ایف۔ سی۔ لاهور، در بخش اردو، استادانی چون دکتر آغا سهیل، سید صفدر حسین نقوی، دکتر مظفر عباس، دکتر ناصر بلوچ، دکتر طارق عزیز، غلام حسین سوز (عقیل روبی)، محمد رضوان الحق، علی ظهیر منهاس، غلام صابر، سلیم الله شاه، دکتر اختر شمار، اعجاز احمد ارشد، محمود الحسن مظفر، حفیظ الرحمن سحابی، عمانویل سراج، مظفر علی اظهر و غلام حیدر طور در دورههای مختلف فعالیت داشتهاند۔ در بخش فارسی این کالج نیز استادان نامداری چون دکتر محمد ادریس اعوان، پروفسور قاضی اکرام بشیر، آغا علی مزمل و شکیل اسلم به تدریس پرداختهاند و در بخش عربی، پروفسور عبدالجبار منیر سالیان دراز به تدریس مشغول بوده است۔
از دیگر استادان نامدار زبان و ادبیات فارسی در سراسر پاکستان میتوان به دکتر انعام الحق کوثر، پروفسور مهر نور محمد، پروفسور صابر آفاقی، پروفسور ساجد الله تفهیمی، پروفسور دکتر محمد اعجاز بهته، پروفسور نوازش علی شیخ، انور مسعود (شاعر نامدار پنجابی)، دکتر سبط حسن رضوی، میاں مظفر عالم وتو، سید حاتم علی زیدی، پروفسور محمد افضل صابر، پروفسور محمد رفیق، پروفسور ذاکر اے۔ دی۔ نسیم بلوچ، پروفسور غضنفر علی ورائچ، آغا علی عمران، پروفسور دکتر محمد ریاض وتو، جمشید اعظم چشتی، حافظ منصور علی، دکتر محمد اختر چیمه، ملک غلام عباس، پروفسور ملک فضل حق، پروفسور افضل حسین علوی، پروفسور سید خورشید حسین بخاری، پروفسور مسلم شاه کاظمی، پروفسور محمد شاه کهگه، پروفسور نواز اختر، پروفسور محمد بشیر، قمر، شوکت علی شیخ، عبدالاحد خان، محمد افضل، گلنواز، دکتر عنصر اظهر، سید ذیشان الحسن، محمد اکرم کلیار، ظهیرالدین بابر، آغا علی مزمل (تاون شپ کالج)، سید جعفر حسین شاه، محمد شریف بهتی، رشید بخاری، ظهور احمد گوندل، پروفسور عبدالله جمال و محمد اشفاق اشاره کرد۔
زبان و ادبیات عربی
از آنجا که زبان عربی زبان قرآن کریم است، در پاکستان توجه ویژهای به آموزش آن میشود۔ در دورهٔ ژنرال محمد ضیاءالحق، آموزش عربی از کلاس ششم تا هشتم اجباری اعلام شد۔ هرچند در مدارس استادان عربی بهاندازهٔ کافی در دسترس نبودند، اما بهسبب جایگاه دینی این زبان، دانشآموزان آن را با شوق فراگرفتند۔ اگرچه در دورهٔ ژنرال ضیاءالحق، حق انتخاب میان عربی، فارسی و نقاشی حذف شد که به زیان فارسی و نقاشی انجامید، اما ترویج عربی نیز بسیار ضروری بود و بهتدریج استادان عربی نیز فراهم شدند۔
از استادان برجستهٔ عربی در پاکستان میتوان به پروفسور دکتر محمد بهاؤ الحق رانا، پروفسور دکتر ذوالفقار علی ملک، پروفسور کسیر احمد مظهر، پروفسور ظهور احمد اظهر، پروفسور دکتر محمد ذوالفقار علی رانا، پروفسور قمر علی زیدی، پروفسور محمد ظهیرالدین (مرحوم)، پروفسور منیر قصوری، پروفسور حافظ عبدالخالق ندیم، پروفسور دکتر صادق حسین ندیم، پروفسور خواجه علقمه، مولانا شریف الله خان سواتی (شیخ الحدیث)، پروفسور الله یار خان، پروفسور دکتر شیر زمان، پروفسور سرفراز معین، پروفسور خوشیم حمد اختر، پروفسور مدثر حسن قاسمی، مولانا جعفر قاسمی، سید انور حسین شاه نفیس رقم و پروفسور حافظ اعتبار خان اشاره کرد۔
نقش مدارس دینی در ترویج زبان و ادبیات عربی
نقش مدارس دینی در گسترش زبان و ادبیات عربی بهطور ویژه شایان ذکر است۔ در لاهور، جامعه اشرفیه، جامعه نعمیه، مدرسه سراجیه و مرکز منصوره خدمات ارزشمندی انجام دادهاند۔ همچنین، مؤسسهٔ سید مودودی و سازمان اساتذهٔ پاکستان نیز توجه ویژهای به ترویج زبان عربی دارند۔
زبان و ادبیات پنجابی
در پاکستان، برای تبیین افکار و اندیشههای شاعران صوفی چون خواجه غلام فرید، بابا فرید شکرگنج، سید وارث شاه، بابا بلهے شاه، میاں محمد بخش، حضرت سلطان باهو و هاشم شاه، استادان زبان پنجابی خدمات علمی گرانبهایی ارائه کردهاند۔ از جملهٔ این استادان میتوان به دکتر فقیر محمد فقیر، پروفسور دکتر شهباز ملک، پروفسور حفیظ تائب، پروفسور شریف صابر، دکتر اسلم رانا، پروفسور خالد همایوں، دکتر نبیله رحمن، دکتر صغریٰ صدف، دکتر ناصر رانا، رمضان شاهد، پروفسور شهزاد ملک، دکتر ریاض شاهد، جمیل احمد پال، دکتر ناهید شاهد و پروفسور سلیم منصور خالد اشاره کرد۔
https://dailypakistan.com.pk/12-Feb-2016/333309
نظر شما